Sự khác biệt giữa Font và Glyph trên các nền tảng di động

Tổng quan

Hiện tượng ký tự Unicode, đặc biệt là emoji, hiển thị không đồng nhất giữa các nền tảng di động (iOS và Android) là vấn đề kỹ thuật phổ biến trong thời đại số. Bài viết này giải thích các khái niệm Font (phông chữ) và Glyph (ký tự đồ họa), cũng như nguyên nhân kỹ thuật đằng sau sự không tương thích hiển thị này, bao gồm các yếu tố về bảng mã hóa Unicode, cơ chế rendering và phân mảnh hệ điều hành.

Định nghĩa Font

Font (phông chữ) là một tập hợp các ký tự được thiết kế với phong cách đồ họa nhất quán, bao gồm chữ cái, chữ số, dấu câu, ký hiệu đặc biệt và các biểu tượng cảm xúc (emoji). Trong ngữ cảnh kỹ thuật, một font bao gồm:

Typeface Design: Thiết kế hình dạng cơ bản của các ký tự
Character Set: Bộ ký tự được hỗ trợ
Metadata: Thông tin về font metrics, kerning, và line spacing

Font mặc định theo nền tảng:

iOS: San Francisco (phát hành năm 2014, bắt đầu sử dụng từ iOS 9)
Android: Roboto (ra mắt năm 2011 cùng Android 4.0 Ice Cream Sandwich)
Desktop: Arial, Times New Roman, Calibri (phổ biến trên Windows/macOS)

Định nghĩa Glyph

Glyph là biểu diễn hình ảnh cụ thể của một ký tự trong một font nhất định. Mối quan hệ giữa ký tự Unicode và glyph có thể phức tạp:

One-to-one: Một code point Unicode tương ứng một glyph (ví dụ: chữ "A" - U+0041)
One-to-many: Một code point có thể có nhiều biến thể glyph (ví dụ: chữ "a" viết thường trong các font khác nhau)
Many-to-one: Nhiều code point kết hợp tạo thành một glyph (ví dụ: emoji có màu da U+1F3FB)

So sánh Font và Glyph:

Font (Phông chữ):

Định nghĩa: Tập hợp hoàn chỉnh các ký tự
Phạm vi: Toàn bộ character set
Ví dụ: San Francisco, Roboto
Vai trò: Container chứa glyphs

Glyph (Ký tự đồ họa):

Định nghĩa: Hình dạng cụ thể của từng ký tự
Phạm vi: Từng ký tự riêng lẻ
Ví dụ: Chữ "A" trong San Francisco
Vai trò: Đơn vị rendering thực tế

Nguyên nhân gây ra sự khác biệt hiển thị

1. Phân mảnh cập nhật Unicode

Theo thống kê của Emojipedia năm 2025, tính đến tháng 9/2025, Unicode Standard đã phát hành 3,953 emoji trong đó có 163 emoji mới được thêm vào Unicode 17.0. Tuy nhiên, thời gian triển khai lên các nền tảng không đồng nhất.

Timeline cập nhật emoji điển hình (dựa trên Unicode 17.0):

Tháng 9/2025: Unicode Consortium phê duyệt chính thức
Tháng 9/2025: Google công bố thiết kế trong Noto Color Emoji
Tháng 1-2/2026: WhatsApp triển khai cho Android
Tháng 3/2026: Google tích hợp vào Android
Tháng 3-4/2026: Apple phát hành qua iOS 26

Khoảng cách thời gian: Người dùng Android có thể phải chờ đến 6-7 tháng sau khi Unicode phê duyệt mới thấy được emoji mới, trong khi iOS thường nhanh hơn 1-2 tháng.

2. Phân mảnh phiên bản Android

Theo báo cáo Android Distribution của Emojipedia năm 2017:

Chỉ 0.3% thiết bị Android chạy phiên bản mới nhất (Oreo) tại thời điểm phát hành
96% người dùng Android không thể xem emoji mới nhất
Khoảng 1 tỷ thiết bị đang sử dụng phiên bản Android cũ hơn 2 năm

Dữ liệu thống kê cho thấy:

Chỉ 4% người dùng Android chạy Android 7.x Nougat (6 tháng sau phát hành)
So sánh: >60% người dùng iOS cập nhật lên phiên bản mới trong 3 tháng đầu

Nguyên nhân phân mảnh Android:

Các nhà sản xuất thiết bị (OEM) tùy chỉnh Android theo cách riêng
Nhà mạng phải kiểm tra và phê duyệt mỗi bản cập nhật
Thiết bị giá rẻ thường không nhận cập nhật sau 1-2 năm

3. Sự khác biệt trong bộ Font mặc định

iOS (San Francisco):

Emoji design: Thiết kế 3D với bóng đổ rõ nét
Unicode coverage: Cập nhật nhanh chóng
Fallback font: Tự động chuyển sang font khác khi cần
Private Use Area: Hỗ trợ ký tự độc quyền Apple như logo

Android (Roboto + Noto Emoji):

Emoji design: Thiết kế phẳng, phong cách minimal
Unicode coverage: Phụ thuộc vào OEM và phiên bản hệ điều hành
Fallback font: Sử dụng Noto Sans (khi có sẵn)
Private Use Area: Không hỗ trợ ký tự độc quyền

4. Cơ chế Font Fallback

Font Fallback là quy trình hệ điều hành tìm kiếm font thay thế khi font chính không có glyph cần thiết:

Trên iOS:

Font chính (San Francisco)
Font dự phòng 1 (Apple Color Emoji)
Font dự phòng 2 (các font hệ thống khác)
Nếu không tìm thấy: Hiển thị ô vuông

Trên Android:

Font chính (Roboto)
Noto Color Emoji
Noto Sans (hỗ trợ đa ngôn ngữ rộng)
Nếu không tìm thấy: Hiển thị ô vuông

Lưu ý: Android đời cũ có thể không có Noto Sans đầy đủ, dẫn đến tỷ lệ hiển thị ô vuông cao hơn.

5. Object Replacement Character (Ô vuông)

Khi một thiết bị không thể render một ký tự Unicode, nó sẽ hiển thị Object Replacement Character (U+FFFD), thường xuất hiện dưới dạng:

Ô vuông trống: □ (U+25A1)
Ô vuông có chữ "OBJ"
Ô vuông có dấu X: ☒

Theo Unicode Standard, ký tự thay thế này được sử dụng để báo hiệu "ký tự không được hỗ trợ" mà không làm gián đoạn luồng văn bản.

Các trường hợp hiển thị không đồng nhất điển hình

Dựa trên phản hồi từ người dùng KiTuHAY.com, các trường hợp sau thường gây nhầm lẫn:

Case 1: Logo Apple ()

Trên iOS:

Hiển thị: Logo quả táo cắn dở
Giải thích: Code point U+F8FF trong Private Use Area

Trên Android:

Hiển thị: ☐ (ô vuông)
Giải thích: PUA không có chuẩn quốc tế, Android không hỗ trợ

Giải thích kỹ thuật: Private Use Area (U+E000–U+F8FF) là vùng Unicode dành cho các tổ chức tự định nghĩa ký tự riêng. Apple sử dụng U+F8FF cho logo, nhưng điều này không có giá trị pháp lý bắt buộc các nền tảng khác phải hỗ trợ.

Case 2: Emoji mới phát hành

Ví dụ: Emoji tim hồng 🩷 (U+1FA77) - Unicode 15.0 (2022)

Timeline triển khai:

Tháng 9/2022: Unicode 15.0 được phê duyệt
Tháng 10/2022: iOS 16.4 beta bắt đầu hỗ trợ (Android chưa hỗ trợ)
Tháng 3/2023:
- iOS 16.4 public release (6 tháng sau Unicode)
- Android 13 (QPR2) bắt đầu hỗ trợ (6 tháng sau Unicode)

Thống kê thiệt hại: Theo Emojipedia, trong khoảng thời gian 6 tháng chờ đợi, ước tính >50% người dùng Android (do fragmentation) không thể xem emoji mới, trong khi iOS chỉ khoảng 20-30% (những người chưa cập nhật).

Case 3: Combining Diacritical Marks (Zalgo Text)

Ví dụ: T̴̢̛͚͍͉̺̺̩̳̦͒̍̈́͊͌͑̃́̚h̷̨̧̜̺͖̠̫͙̆̈͛̈́͘͜ả̷̧̨͖̠͚̹̪̺̱̈́̀̑͑͊͒̚͝n̵̨̢̟͚̞͙̫̈́̍̓̈́̾̋h̴̨̛̪̠͙̞̱̦̠̣͊̓̍̐͑̈́̚

Trên iOS:

Rendering: Dấu hiển thị gọn gàng, xếp chồng tốt
Giải thích: CoreText rendering engine xử lý combining marks hiệu quả

Trên Android:

Rendering: Dấu bị lệch, chồng lên nhau lộn xộn hoặc hiển thị ô vuông
Giải thích: Harfbuzz rendering engine phiên bản cũ gặp khó khăn

Dữ liệu kỹ thuật: Zalgo text sử dụng Combining Diacritical Marks (U+0300–U+036F). iOS có giới hạn render khoảng 20-30 dấu/ký tự, trong khi Android đời cũ chỉ xử lý được 10-15 dấu trước khi bị lỗi.

Case 4: Ký tự tiền tệ hiếm

Ví dụ: ฿ (Baht - U+0E3F), ₩ (Won - U+20A9)

San Francisco (iOS):

Hỗ trợ ฿: Có
Hỗ trợ ₩: Có
Ghi chú: Hỗ trợ đầy đủ từ iOS 9

Roboto (Android cũ):

Hỗ trợ ฿: Không (một số ký tự tiền tệ bị thiếu)
Hỗ trợ ₩: Có

Noto Sans (Android mới):

Hỗ trợ ฿: Có
Hỗ trợ ₩: Có
Ghi chú: Là font fallback của Android hiện đại

Khuyến nghị cho người dùng

Cập nhật hệ điều hành thường xuyên
- iOS: Vào Settings → General → Software Update
- Android: Vào Settings → System → System Update
- Lý do: Mỗi bản cập nhật thường bao gồm emoji mới và cải thiện font rendering
Sử dụng ứng dụng có font độc lập
- WhatsApp, Telegram: Các ứng dụng này tự render emoji độc lập với hệ điều hành
- Kết quả: Emoji hiển thị đồng nhất trên mọi nền tảng
- Lưu ý: Chỉ áp dụng trong ứng dụng đó, tin nhắn SMS vẫn phụ thuộc vào font hệ thống
Chọn emoji phổ biến khi giao tiếp đa nền tảng
- Ưu tiên sử dụng emoji từ Unicode 12.0 trở về trước (năm 2019)
- Tránh sử dụng emoji mới nhất nếu cần đảm bảo người nhận xem được
- Kiểm tra trước khi gửi bằng cách gửi thử cho chính mình
Nhận biết khi ký tự không được hỗ trợ
- Nếu thấy ô vuông (□) hoặc ô có chữ "OBJ", có nghĩa thiết bị không hỗ trợ ký tự đó
- Yêu cầu người gửi mô tả bằng chữ hoặc gửi hình ảnh thay thế

Tác động đến tiếng Việt và Việt Nam

Giai đoạn tiền Unicode (1990-2000)

Trước khi Unicode trở thành tiêu chuẩn, Việt Nam và cộng đồng người Việt sử dụng 3 hệ thống bảng mã không tương thích:

1. TCVN3 (VSCII - Tiêu Chuẩn Việt Nam 3):

Phát triển bởi TCVN Technical Committee on Information Technology
Chính thức hóa năm 1993 (TCVN 5712:1993)
Font đặc trưng: .VnTimes, .VnArial, .VnCourier
Phổ biến tại miền Bắc Việt Nam và cơ quan nhà nước

2. VNI (Vietnamese Language Interface):

Phát triển bởi kỹ sư Hồ Thành Việt và VNI Software (Westminster, California)
Ra đời cuối thập niên 1980, phổ biến từ đầu 1990s
Font đặc trưng: VNI-Times, VNI-Helve, VNI-Brush
Phổ biến tại miền Nam Việt Nam
Được Microsoft Windows 95 tích hợp (sau đó bị gỡ bỏ do tranh chấp bản quyền)

3. VISCII (Vietnamese Standard Code for Information Interchange):

Phát triển bởi Vietnamese Standardization Working Group (Viet-Std) tại Silicon Valley năm 1992
Được công bố trong RFC 1456 tháng 5/1993
Phổ biến trong cộng đồng người Việt hải ngoại
Sử dụng rộng rãi trên Usenet và email quốc tế

Hậu quả kỹ thuật:

Tỷ lệ lỗi chuyển đổi: Ước tính 70-80% văn bản bị "vỡ" khi chuyển giữa các bảng mã
Chi phí kinh tế: Doanh nghiệp phải duy trì nhiều phiên bản tài liệu
Rào cản giao tiếp: Email giữa miền Bắc và miền Nam thường không đọc được

Chuyển đổi sang Unicode (2000-2010)

Các cột mốc quan trọng:

Năm 2000: Unicode 3.0 chính thức hỗ trợ đầy đủ dấu thanh tiếng Việt
- Phạm vi: U+0300–U+036F (Combining Diacritical Marks)
- Bao gồm: 12 dấu thanh tiếng Việt và các ký tự đặc thù (á, à, ả, ã, ạ, ă, ắ, ằ, ẳ, ẵ, ặ, â, ấ, ầ, ẩ, ẫ, ậ, đ, é, è, ẻ, ẽ, ẹ, ê, ế, ề, ể, ễ, ệ, í, ì, ỉ, ĩ, ị, ó, ò, ỏ, õ, ọ, ô, ố, ồ, ổ, ỗ, ộ, ơ, ớ, ờ, ở, ỡ, ợ, ú, ù, ủ, ũ, ụ, ư, ứ, ừ, ử, ữ, ự, ý, ỳ, ỷ, ỹ, ỵ)
Năm 2000: Phát hành Unikey công khai
- Tác giả: Phạm Kim Long
- Ngày ra mắt: 26 tháng 3 năm 2000
- Đặc điểm: Bộ gõ tiếng Việt đầu tiên hỗ trợ đầy đủ Unicode, miễn phí
- Thành tích: Trở thành bộ gõ phổ biến nhất Việt Nam với >90% thị phần
- Tính năng: Chuyển đổi giữa TCVN3, VNI và Unicode
Năm 2001-2002: Chính phủ ban hành tiêu chuẩn Unicode
- TCVN 6909:2001: Tiêu chuẩn Việt Nam về bộ mã ký tự tiếng Việt 16-bit (tương đương Unicode/ISO-IEC 10646-1:2000)
- Quyết định 72/2002/QĐ-TTG ngày 10/6/2002: Thống nhất sử dụng TCVN 6909:2001 trong trao đổi thông tin điện tử giữa các tổ chức Đảng và Nhà nước
- Có hiệu lực: 1/1/2003
- Yêu cầu: Các cơ quan nhà nước chuyển đổi dần từ TCVN3/VNI sang Unicode
Đầu những năm 2000: Xu hướng chuyển đổi toàn diện
- Microsoft Windows 2000 tích hợp hỗ trợ Unicode cho tiếng Việt
- Các tổ chức, doanh nghiệp dần áp dụng Unicode thay thế các bảng mã cũ
- Quá trình chuyển đổi diễn ra từ từ do chi phí và kỹ thuật

Ứng dụng trong Chính phủ điện tử hiện đại

Nghị định 30/2020/NĐ-CP (05/3/2020):

Nội dung: Quy định về công tác văn thư
Có hiệu lực: 05/3/2020
Yêu cầu bắt buộc: Phông chữ Times New Roman, bộ mã ký tự Unicode theo TCVN 6909:2001, màu đen
Áp dụng: Tất cả văn bản hành chính của cơ quan Đảng, Nhà nước (công văn, nghị quyết, quyết định, thông báo, báo cáo, tờ trình...)
Ý nghĩa: Lần đầu tiên quy định cụ thể font chữ bắt buộc (Times New Roman) cho toàn hệ thống hành chính

VNeID (Định danh điện tử Việt Nam):

Ra mắt: Tháng 2/2022
Thống kê: Theo Bộ Công an, >66 triệu người đã kích hoạt (tính đến tháng 12/2024)
Công nghệ: Sử dụng UTF-8 encoding cho tất cả trường dữ liệu
Ý nghĩa: Đảm bảo tên người Việt (có dấu) hiển thị chính xác trên mọi thiết bị di động và máy tính

Cơ sở dữ liệu quốc gia:

Dân số: 100 triệu công dân (2023)
Yêu cầu: Lưu trữ chính xác 100% dấu thanh tiếng Việt
Giải pháp: UTF-8 trong MySQL/PostgreSQL databases

Giao dịch điện tử:

Trước Unicode: Thường xuất hiện lỗi "Nguyen Van A" thay vì "Nguyễn Văn Á"
Sau Unicode: Tỷ lệ lỗi giảm xuống <0.1%

Thách thức hiện tại

Font thiết kế thiếu glyph tiếng Việt
- Nhiều Google Fonts không hỗ trợ đầy đủ ă, ơ, ư
- Giải pháp: Việt hóa font hoặc dùng font có Latin Extended
Legacy systems
- Một số hệ thống cũ trong cơ quan nhà nước vẫn dùng TCVN3/VNI
- Chi phí chuyển đổi: Ước tính hàng tỷ đồng cho toàn bộ hệ thống
Thiết kế đồ họa
- Designers phải kiểm tra kỹ font trước khi sử dụng
- Công cụ: Font Tester tools để verify glyph coverage

Kết luận

Sự khác biệt trong hiển thị Font và Glyph giữa iOS và Android là kết quả của nhiều yếu tố kỹ thuật, bao gồm phân mảnh cập nhật Unicode, khác biệt trong thiết kế font mặc định, và cơ chế rendering. Theo số liệu thống kê từ Emojipedia, vấn đề nghiêm trọng nhất là phân mảnh Android, với chỉ 4% người dùng có phiên bản mới nhất sau 6 tháng phát hành, so với >60% trên iOS.

Đối với Việt Nam, việc chuyển đổi từ các bảng mã phân mảnh (TCVN3, VNI) sang Unicode đã giải quyết vấn đề tương thích căn bản, cho phép tiếng Việt hiển thị chính xác trong môi trường số hóa toàn cầu. Với sự phát triển của các dịch vụ chính phủ điện tử như VNeID (66 triệu người dùng), Unicode đã trở thành nền tảng quan trọng cho sự phát triển công nghệ thông tin Việt Nam.

Trên đây là toàn bộ nội dung mình đã nghiên cứu, dịch, tổng hợp dài cũng có thể khá đầy đủ rồi. Nếu bạn thấy bài viết cần bổ sung thêm - Xin vui lòng gửi email về kituhay.com@gmail.com để mình bổ sung thêm nhé.

Về Tác Giả

Tác giả: Lê Thành An - Người kiểm duyệt nội dung, phát triển nội dung, nghiên cứu và phát triển nội dung liên quan đến Unicode, xử lý văn bản đa ngôn ngữ, đang quan tâm đến sự sáng tạo, kết hợp của các mã kí tự để cho ra những kí tự đặc biệt phục vụ cho cộng đồng tại Việt Nam.

Người cung cấp tài liệu, số liệu kỹ thuật: Lê Thanh Sang (Lập trình viên, người đam mê về kí tự/mã hóa).

Nhóm chủ đề đang nghiên cứu: Kiến thức nền tảng & Lịch sử của Unicode.

Email: kituhay.com@gmail.com